«Эки углеродлы» стратегиясы иле идаре этильген бир чокъ сааларда энергияны теджрибе этмек ве углеродны эксильтмек ичюн нисбетен ачыкъ ёл шекиллендирильди. Углерод нейтраллигини омюрге кечирюв ККУС технологиясыны къулланувдан айырылмаздыр. CCUS технологиясынынъ махсус къулланылувына углеродны тутув, углеродны ишлетюв ве сакълав ве иляхре кире.Бу технология къулланмалары сырасына табиий оларакъ клапанларнынъ уйдурылмасы кирсетиле. Багълы саа ве къулланмалар джеэтинден, келеджек инкишаф Перспектива бизим дикъкъаткъа ляйыкътырклапансанайы.
1.ККУС концепциясы ве санайы зынджыры .
А.ККУС анъламы .
ККУС чокъ адамлар ичюн таныш олмагъан, атта таныш олмагъан ола биле. Онынъ ичюн ККУСнынъ клапан санайысына тесирини анъламадан эвель, келинъиз берабер ККУС акъкъында бильги алайыкъ. CCUS — инглиз тилининъ къыскъартылмасы (Углеродны тутмакъ, ишлетмек ве сакъламакъ)
Б.ККУС санайы зынджыры.
Бутюн ККУС санайы зынджыры эсасен беш звенодан ибарет: чыкъарув менбасы, тутув, ташув, ишлетюв ве сакълав, махсулатлар. Къапув, ташув, ишлетюв ве сакълавнынъ учь звеносы клапан санайысынен сыкъ багълыдыр.
2. ККУСнынъ 1990 сенесине тесири.клапаннысанайы
Углерод нейтраллиги иле идаре этильген нефть химиясы, иссилик энергиясы, челик, цемент, басма ве клапан санайыдан ашагъыдаки дигер сааларда углеродны тутув ве углеродны сакълавнынъ амельге кечирильмеси яваш-яваш артаджакъ, ве чешит хусусиетлерни косьтереджек. Саанынъ файдасы яваш-яваш чыкъарыладжакъ, биз исе уйгъун вакъиаларгъа дикъкъатлы олмакъ керекмиз. Ашагъыдаки беш саада клапанларгъа талап эп артаджакъ.
А. Нефть химиясы санайынынъ талабы биринджи олып айрыджа къайд этиле [1].
2030 сенеси меним мемлекетимнинъ нефть химиясы чыкъарувларыны эксильтюв талабы 50 миллион тоннагъа якъын олгъаны тахмин этиле, ве о, 2040 сенесине къадар яваш-яваш 0-гъа эндириледжек. CUSS технологиясынынъ къулланылувы бу саада биринджи олып тешвикъат этильди. 2021 сенеси «Синопек» Къытайнынъ биринджи миллион тонналыкъ ККУС лейхасыны, «Цилу нефть химиясы-Шэнли нефть кенти» ККУС лейхасыны къурып башлайджакъ. Лайиха битирильген сонъ, о, Къытайда энъ буюк CCUS толу санайы зынджыры нумайыш базасы оладжакъ. «Синопек» тарафындан берильген малюматларгъа коре, 2020 сенеси «Синопек» тарафындан тутулгъан углекислый газнынъ микъдары 1,3 миллион тоннагъа якъынлашты, олардан 300 бинъ тоннасы нефть кенишликлерини сув басувына къулланыладжакъ, бу исе хам нефтнинъ чыкъарувыны эксильтювде яхшылаштырувда яхшы нетиджелерге иришти.
Б. Иссилик энергетикасы санайысына талап артаджакъ .
Бугуньки вазиеттен бакъкъанда, энергетика санайында, хусусан иссилик энергетикасында клапанларгъа талап пек буюк дегиль, амма «эки углеродлы» стратегиянынъ басымы алтында комюр иле чалышкъан электростанцияларнынъ углеродны нейтраллештирюв вазифеси агъырлашмакъта. Тесирли муэссисенинъ прогнозына коре: 2050 сенесине къадар меним мемлекетимнинъ электрик энергиясына олгъан талабы 12-15 триллион кВт-сааткъа къадар артаджагъы беклениле, энергия системасында темиз сыфыр чыкъарылышларгъа иришмек ичюн исе CCUS технологиясы вастасынен 430-1,64 миллиард тонна углекислый газны эксильтмек керек. Эгер комюр иле чалышкъан электростанциягъа ККУС ерлештирильсе, о, углерод чыкъарувынынъ 90%-ни къаплап ала биле, бу исе оны аз углеродлы электрик энергиясыны чыкъарув технологиясына чевире. ККУС къулланмасы – бу энергия системасынынъ эгильме джерьяныны омюрге кечирмек ичюн эсас техникий вастадыр. Бу вазиетте ККУС ерлештирильмеси себебинден клапанларгъа олгъан талап эп артаджакъ, энергия базарында, хусусан иссилик энергиясы базарында клапанларгъа олгъан талап янъы осьювни косьтереджек, бу исе клапан санайы муэссиселери дикъкъатына ляйыкътыр.
В) Челик ве металлургия санайысы талабы артаджакъ .
Къыймет кесювлерге коре, 2030 сенеси чыкъарувларны эксильтюв талабы йылына 200 миллион тоннадан 050 миллион тоннагъадже оладжакъ. Шуны къайд этмек керек ки, челик санайы-сында углекислый газны ишлетмек ве сакъламакътан гъайры, оны догърудан-догъру челик япув джерьянында да къулланмакъ мумкюн. Бу технологиялардан толусынен файдаланмакъ чыкъарылгъан махсулатларны 5%-10% эксильтмеге мумкюн. Бу джеэттен челик санайында уйгъун клапан талабы янъы денъишмелерни кечиреджек, талап исе эмиетли осьюв тенденциясыны косьтереджек.
Г) Цемент санайысына олгъан талап эп артаджакъ .
Къыймет кесювлерге коре, 2030 сенеси чыкъарувларны эксильтмеге талап йылына 100 миллион тоннадан 152 миллион тоннагъадже, 2060 сенеси исе чыкъарувларны эксильтмеге талап йылына 190 миллион тоннадан 210 миллион тоннагъадже оладжакъ. Цемент санайында лимеснинъ парчаланувындан пейда олгъан углекислый газ умумий чыкъарылгъан махсулатларнынъ 60%-ге якъыныны тешкиль эте, шунынъ ичюн ККУС цемент санайынынъ декарбонизациясы ичюн зарур вастадыр.
Д.Гидроген энергетика санайы талабы кенъ къулланыладжакъ .
Табиий газдаки метандан мавы гидрогенни чыкъармакъ ичюн чокъ сайыда клапанлар къулланмакъ керек, чюнки энергия СО2 чыкъарув джерьянындан тутула, углеродны тутмакъ ве сакъламакъ (УСС) керек, ёллав ве сакъламакъ ичюн исе чокъ сайыда клапанлар къулланмакъ керек.
3. Клапан санайы ичюн теклифлер .
ККУС инкишаф этмек ичюн кенъ мейдангъа саип оладжакъ. Чешит къыйынлыкъларгъа расткельсе де, узун муддетли перспективада ККУС инкишаф этмек ичюн кенъ мейдангъа саип оладжакъ, бу шубесиздир. Клапан санайысы бунъа ачыкъ анълав ве етерли зеин азырлыгъыны сакъламакъ керек. Клапан санайысы CCUS санайысынен багълы сааларны фааль суретте ерлештирмек тевсие этиле .
А. ККУС нумайыш лейхаларында фааль иштирак этмек. Къытайда омюрге кечирилеяткъан CCUS лейхасы ичюн клапан санайы муэссиселери технология ве махсулат араштырмалары ве ишлеп чыкъарувлары джеэтинден лейханынъ омюрге кечирильмесинде фааль иштирак этмели, лейханынъ омюрге кечирильмесинде иштирак этмек джерьянында теджрибени умумийлештирмек ве сонъраки кенъ ольчюли кутьлевий истисал ве клапанларны уйдурувгъа етерли азырлыкъ корьмек кереклер. Технология, истидат ве махсулат запаслары.
Б. ККУСнынъ шимдики анахтар санайы планына дикъкъат айырынъыз. Къытайнынъ углеродны тутув технологиясы эсасен къулланылгъан комюр энергетика санайысына, CCUS проект клапанларыны ерлештирмек ичюн геологик сакълав топлангъан нефть санайысына дикъкъат айырынъыз ве клапанларны бу санайылар ерлешкен ерлерде, меселя, Ордос хавузында ве Джунгар-Туха хавузында ерлештиринъиз, олар комюр чыкъарувнынъ муим ерлеридир. Нефть ве газ чыкъарувнынъ муим ерлери олгъан Бохай кою хавузы ве Инджи озени агъызы хавузы имкяндан файдаланмакъ ичюн меракълы ишханелернен якъын ишбирлик мунасебетлерини къурдылар.
В. ККУС проект клапанларынынъ технологиясы ве махсулатларыны араштырув ве ишлеп чыкъарув ичюн белли бир маддий ярдым этмек. Илериде ККУС лейхаларынынъ клапан саасында огге чыкъмакъ ичюн, санайы ширкетлерине араштырма ве ишлеп чыкъарувда белли бир микъдарда пара айырмакъ, эм де ККУС лейхаларына технологияларнынъ араштырма ве ишлеп чыкъарув джеэттен дестек бермек тевсие этиле, бойлеликнен, ККУС санайынынъ планлаштырылмасы ичюн яхшы муит яратыла.
Къыскъадан айткъанда, ККУС санайы ичюн бойле тевсие этиле:клапаннысанайы «эки углеродлы» стратегия боюнджа янъы санайы денъишмелерини ве онен берабер кельген инкишаф ичюн янъы имкянларны толусынен анълай, заманнен эп бир темпте юрип, санайыда янъы инкишафкъа ирише!
Яйын вакъты: майыс-26-2022
